ملا هبتالله اخندزاده، رهبر طالبان، در نشستی با مقامهای وزارت تحصیلات عالی و مسئولان دانشگاههای دولتی، بار دیگر بر اهمیت آموزشهای دینی تأکید کرد و به مسئولان دستور داد که به دانشجویان در زمینه آموزشهای دینی آگاهی کافی بدهند. اما در بیانیهای که روز شنبه از دفتر سخنگوی حکومت طالبان منتشر شد، هیچ اشارهای به آموزشهای مدرن و حق تحصیل دختران نشده است.
پس از تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، نقض حقوق بشر، به ویژه محرومیت زنان و دختران از حق تحصیل و کار، از سوی نهادهای مدافع حقوق بشر، از جمله ملل متحد، به عنوان یکی از جدیترین تخلفات شناخته شده است که به گفته آنها، نیمی از جامعه را تحت تأثیر قرار داده است. افغانستان به عنوان تنها کشوری در جهان شناخته میشود که دختران بالای کلاس ششم از ادامه تحصیل منع شدهاند.
در بیانیه منتشر شده از دفتر سخنگوی طالبان، رهبر این گروه به مسئولان دانشگاهها گفته است که شما مسئولیت تربیت یک طبقه خاص، یعنی دانشجویان دانشگاهها را دارید و افزوده است که تلاش کنید آنها را به طور جامع تربیت کنید و در علم دینی آگاهی کامل بدهید. به گفته او، این به این دلیل است که آنها در آینده به کارهای اجرایی حکومت خواهند پرداخت، یا پزشک خواهند شد یا مهندس یا در سایر زمینهها کار خواهند کرد.
اما در زمینه آموزشهای مدرن، طالبان در اواخر سال 2022 دختران و زنان را از تحصیلات دانشگاهی نیز منع کردند. حتی در دانشگاههای پزشکی، تحصیلات دانشجویان زن ناتمام مانده است. در حالی که به گفته آمار ملل متحد، بخش بهداشت افغانستان به ویژه در مناطق دورافتاده با کمبود پزشکان و پرستاران زن مواجه است.
بارها مشاهده شده که رهبران طالبان، از جمله ملا هبتالله، در سخنرانیهای خود از موضوع تحصیل دختران و زنان اجتناب میکنند و اکنون که به پنج سالگی حکومت آنها نزدیک میشویم، بارها آن اظهارات قبلی را نیز تکرار نمیکنند که میگفتند تحصیل دختران در حال پیشرفت است و هر زمان که شرایط مناسب فراهم شود، درهای مدارس و دانشگاهها باز خواهد شد.
این وضعیت بسیاری از دختران افغان را ناامید کرده است. دو دختری که نخواستند نامشان در گزارش ذکر شود، گفتند: "این ناامیدی به ویژه در دل دختران افغان ایجاد کرده و هر روز تعداد بیشتری از کادرهای علمی از افغانستان خارج میشوند." "اینکه دختران افغان از یک حق طبیعی و دینی محروم شدهاند و هیچکس نیز پاسخگو نیست، در دلهای آنها به یک عقده تبدیل شده است."
اکنون این سوال مطرح است که آیا طالبان در پنج سال گذشته این کار را نکردهاند، آیا امیدی وجود دارد که در آینده به تحصیل دختران اجازه دهند؟ فوزیه عباسی، فعال زن و مقیم هلند، میگوید: "امیدهایی وجود دارد که فشارهای داخلی و بینالمللی روزی نتیجه بدهد. در نظر من، اگر طالبان میخواهند در افغانستان بمانند، باید به خواستههای ملت، به ویژه خواستههای زنان گوش دهند که یکی از خواستههای مهم آنها باز کردن درهای مدارس و دانشگاهها است."
فشار جامعه جهانی و ملل متحد بر طالبان نیز بیاثر نبوده است؛ به ویژه این خواسته که حقوق زنان و دختران، که باز کردن درهای مدارس و دانشگاهها بخشی از آن است، باید رعایت شود، اگر طالبان میخواهند مشروعیت و رسمیت جهانی کسب کنند. و نکته مهم این است که در پنج سال گذشته، مقاومت و مبارزه دختران و زنان، که از طرق مختلف صدای خود را بلند کرده و برای حقوق خود مبارزه کردهاند، ممکن است در نهایت طالبان را مجبور کند که از موضع خود عقبنشینی کنند و درهای مدارس و دانشگاهها را دوباره به روی دختران و زنان باز کنند.
رهبر طالبان بر اهمیت آموزشهای دینی در افغانستان تأکید میکند در حالی که به نزدیک شدن به پنج سالگی حکومت طالبان، موضوع حقوق بشر، به ویژه حقوق زنان و دختران، مورد توجه بسیاری از نهادهای بینالمللی قرار گرفته است. در این راستا، مرکز تحقیقات حقوق بشر مستقر در ویرجینیا در تاریخ 7 اوت در وبسایت خود وضعیت حقوق بشر در افغانستان تحت حاکمیت طالبان را نگرانکننده خوانده و در بخشی از آن گفته است که در نظام آموزشی، ایدئولوژی طالبان تمرکز زیادی یافته و توسعه مدارس دینی افزایش یافته است. این مرکز همچنین گفته است که دختران از تحصیلات بالاتر از کلاس ششم منع شدهاند و محدودیتهای گستردهای بر زنان وضع شده است. همچنین این مرکز اشاره کرده است که فشارها بر رسانهها و خبرنگاران افزایش یافته و آزادی بیان محدود شده است و در میان واکنشهای بینالمللی به رفتارهای سختگیرانه طالبان، به قطعنامه تصویب شده شورای حقوق بشر ملل متحد در اکتبر 2025 اشاره کرده است که بر اساس آن، یک مکانیزم مستقل برای بررسی نقضهای حقوق بشر در افغانستان ایجاد خواهد شد. در این گزارش همچنین به تحقیقاتی که دیوان بینالمللی کیفری (ICC) در سال 2020 در مورد جنایات احتمالی جنگی و جنایات علیه بشریت در افغانستان درخواست کرده، اشاره شده است. این دیوان همچنین در تیرماه سال 1404 حکم بازداشت ملا هبتالله اخندزاده و قاضیالقضات عبدالحکیم حقانی را صادر کرده و گفته است که شواهد معقولی وجود دارد که نشان میدهد آنها هر دو در جنایات علیه بشریت نقش داشتهاند.
در حالی که حکومت طالبان تأکید میکند که حقوق همه افراد بر اساس شریعت محفوظ است، ملل متحد و نهادهای بینالمللی حقوق بشر میگویند که طالبان حقوق اساسی اکثریت مردم، به ویژه حقوق زنان و دختران را زیر پا گذاشتهاند. سازمان نظارت بر حقوق بشر در آستانه پنجمین سالگرد حکومت طالبان، در گزارشی که روز سهشنبه گذشته منتشر کرد، گفت که طالبان پس از بازگشت به قدرت، افغانستان را در سطح جهانی با یکی از بزرگترین بحرانهای حقوق بشری مواجه کرده و حقوق زنان و دختران را به طور سیستماتیک از بین بردهاند.
