پنج سال پس از بازگشت امارت اسلامی افغانستان به قدرت در کابل، روابط اقتصادی افغانستان با پاکستان در حال تغییر ساختاری است. برای خیبرپختونخوا، به ویژه پیشاور، این مسأله به طور فزایندهای به تابآوری صنعتی و رقابتپذیری مربوط میشود. واضحترین نشانه، تجارت ترانزیتی افغانستان از طریق پاکستان است. ترافیک کانتینری در سال مالی 2023 به رکورد 102,886 کانتینر به ارزش 6.7 میلیارد دلار رسید، اما در سال مالی 2024 به 54,114 و در سال مالی 2025 به 42,959 کاهش یافت. در سال مالی 2026، این رقم به تنها 11,592 کانتینر به ارزش 367 میلیون دلار سقوط کرد، طبق دادههای گمرکی که توسط روزنامه داون نقل شده است. این آمار نشان میدهد که محدودیتهای مرزی پاکستان در اکتبر 2025، کاهش را که قبلاً آغاز شده بود، تسریع کرده است. افغانستان به طور فزایندهای مسیرهای تجاری خود را متنوع کرده و ایران به عنوان یک گزینه عمده ظهور کرده است. گزارش بانک جهانی در مورد اقتصاد افغانستان میگوید که کریدور ایرانی به بخشی کلیدی از زنجیره تأمین واردات کشور تبدیل شده است. در سال مالی 2025، ایران 31.3 درصد از واردات افغانستان را تشکیل میداد، در حالی که واردات مستقیم از ایران و کالاهای ترانزیتی از طریق ایران به طور کلی 48.6 درصد را نمایندگی میکرد. مسیرهای آسیای مرکزی نیز در حال افزایش اهمیت هستند. برای پاکستان، این کاهش فراتر از هزینههای ترانزیتی است. این کشور در معرض خطر از دست دادن موقعیت سنتی خود به عنوان دروازه اصلی افغانستان به بازارهای بینالمللی قرار دارد. این کاهش همچنین بر کسبوکارها در خیبرپختونخوا تأثیر میگذارد. به مدت چند دهه، تقاضای افغانها از تولیدکنندگان، عمدهفروشان، حملکنندگان، عوامل گمرکی و انبارها که ارتباط بین بنادر کراچی و پیشاور و بازارهای مرزی را برقرار میکردند، حمایت میکرد. سیمان، مصالح ساختمانی، محصولات غذایی، داروها، منسوجات و کالاهای مصرفی به طور سنتی در افغانستان بازار داشتهاند. با کاهش سفارشات افغانها، تولیدکنندگان با تقاضای کمتر مواجه هستند و در عین حال با هزینههای بالای انرژی، تأمین مالی و حمل و نقل روبرو هستند، طبق گزارش روزنامه داون. کشاورزی به ویژه آسیبپذیر است زیرا میوهها و سبزیجات نمیتوانند تأخیرهای طولانی مرزی را تحمل کنند. در سال 2025، پنج استان جنوبی افغانستان 44,225 تن انگور به ارزش 13.8 میلیون دلار صادر کردند که تقریباً 43,000 تن آن به پاکستان رفت. تا کنون در سال 2026، صادرات به تنها 256 تن به ارزش حدود 100,000 دلار کاهش یافته است، طبق گزارش آسوشیتد پرس. این اختلال بر هر دو طرف مرز تأثیر میگذارد، از جمله کشاورزان، حملکنندگان، عوامل کمیسیون، عمدهفروشان و خردهفروشان. در مرکز این مسأله، توافقنامه تجارت ترانزیتی افغانستان-پاکستان قرار دارد که به افغانستان دسترسی به بنادر دریایی پاکستان را فراهم میکند و در عین حال به پاکستان یک کریدور تجاری بالقوه به آسیای مرکزی میدهد. اما نگرانیهای امنیتی، قاچاق، اختلافات نظارتی و تنشهای سیاسی به تدریج این توافق را تضعیف کرده است. پاکستان نگرانیهای مشروعی در مورد انحراف بارهای ترانزیتی به بازار داخلی خود دارد، در حالی که تاجران افغان با هزینههای بالاتر و عدم قطعیت ناشی از الزامات اضافی، بازرسیها و تأخیرهای مرزی روبرو هستند. اگر مسیرهای جایگزین از طریق ایران و آسیای مرکزی به لحاظ تجاری قابل قبول شوند، تاجران انگیزهای برای ایجاد زنجیرههای تأمین جدید خواهند داشت و بازگرداندن این تجارت ممکن است دشوار باشد. عواقب این موضوع به ویژه برای خیبرپختونخوا جدی است، جایی که اکوسیستم تجاری پیشاور به مدت طولانی به تجارت با افغانستان و آسیای مرکزی وابسته بوده است. اتاق مشترک بازرگانی و صنایع پاکستان-افغانستان برآورد میکند که صادرکنندگان پاکستانی در هشت ماه گذشته به دلیل محدودیتها و انسدادها حدود 225 میلیون دلار خسارت دیدهاند. این اتاق صادرات سالانه پاکستان به افغانستان را حدود 1.5 میلیارد دلار و صادرات به بازارهای آسیای مرکزی از طریق افغانستان را حدود 800 میلیون دلار تخمین میزند. بنابراین پاکستان نمیتواند کاهش تجارت ترانزیتی افغانستان را صرفاً به عنوان یک مسأله امنیتی یا دیپلماتیک تلقی کند.
منبع: Ariana NEWS
